Ses bilgisi – ses olayları konu anlatımı

43

Ses Bilgisi

İnsanı gırtlağında ses kirişlerinin havayla teması sonu­cu oluşan titreşimin, kulakla duyulabilen derecesine ses denir.

Türkçede sesler özellikleri bakımından iki ana gruba ayrılır:

  1. Ünlüler (Sesliler}
  2. ünsüzler (Sessizler)

Ünlülerin Özellikleri ve Ünlülerde Uyum

Ünlüler, ses yolunda engele uğramadan çıkan sesler­dir. Bunlar tek başına okunur ve hece olur. Türkçede 8 tane ünlü harf vardır: a, e, ı, i, o, ö, u, ü

Ünlüler, söyleniş özelliğine, dilin ve ses yolunun aldı­ğı biçimlere göre değişik özellikler gösterir.

Şimdi bu özellikleri aşağıdaki tabloda inceleyelim.

  Geniş Dar
  Kalın İnce Kalın İnce
Düz a e ı i
Yuvarlak o ö u ü

ÜNLÜ UYUMLARI

Türkçede 2 çeşit ünlü uyumu vardır:

  1. Büyük Ünlü Uyumu
  2. Küçük Ünlü Uyumu

Büyük Ünlü Uyumu

Türkçe bir sözcükte ilk hecenin ünlüsü kalınsa, son­raki hecelerin ünlüsü de kalın; ilk hecedeki ünlü in­ceyse, sonraki ünlüler de ince olur. Bu özelliğe “Bü­yük Ünlü Uyumu” denir.

yol – cu – lar (kalın – kalın – kalın)

ça – lış – mak (kalın – kalın – kalın)

çi – çek – çi (ince – ince – ince)

ge – lin – cik (ince – ince – ince)

öğ – ren • ci (ince – ince – ince)

NOT: Türkçe bir sözcük büyük ünlü uyumuna uymak zo­rundadır. Bir sözcük büyük ünlü uyumuna uymu­yorsa büyük olasılıkla Türkçe değildir.

dün-ya, o-to-mo-bil, ki-tap, te-le-fon sözcükleri büyük ünlü uyumuna uymaz ve Türkçe değildir.

Türkçe olduğu halde büyük ünlü uyumuna uyma­yan sözcükler de vardır.

elma (alma), anne (ana), kardeş (kardaş, ka­rındaş), hangi (kangı), inanmak

Ekler büyük ünlü uyumuna göre ses değişikliğine uğrar. Ancak bazı ekler büyük ünlü uyumuna göre ses değişikliğine uğramaz. Bu ekler şunlardır:

-ki sokaktaki
-ken koşarken
-leyin sabahleyin
-taş meslektaş
-(ı)mtırak yeşilimtırak
-gil amcamgil
-yor geliyor

Tek heceli sözcüklerde ve bileşik sözcüklerde ün­lü uyumu aranmaz.

Küçük Ünlü Uyumu

Ünlülerin düzlük – yuvarlaklık, darlık – genişlik bakı­mından uygunluğudur.

a) Türkçede düz ünlülerden (a, e, ı, i) sonra düz ünlü­ler (a, e, ı, i) gelir.

b) Yuvarlak ünlülerden (o, ö, u, ü) sonra ya düz-geniş ünlüler (a, e) ya da dar-yuvarlak ünlüler (u, ü) gelir.

ka – şık (düz, düz)

ge – zin – ti (düz, düz, düz)

yu – mur – ta (yuvarlak, yuvarlak, düz-geniş)

göm – lek (yuvarlak, düz-geniş)

yol – cu (yuvarlak, dar-yuvarlak)

NOT: Küçük ünlü uyumu aranırken heceler bir önceki heceye göre değerlendirilir.

➥ so – ba – cı

“sobacı” sözcüğü, “yuvarlak”tan sonra “düz-geniş”, “düz-geniş”ten sonra “düz-dar” gelmiş şek­linde değerlendirilir ve küçük ünlü uyumuna uyar.

Küçük ünlü uyumuna uymayan sözcükler, genellik­le Türkçe değildir.

➥ televizyon, röportaj, balon, horoz, İstiklal

Türkçe olduğu halde küçük ünlü uyumuna uyma­yan sözcükler de vardır: havuç, çamur, armut, avuç, yağmur

ÜNSÜZLERİN ÖZELLİKLERİ

Ünsüzler, ses yolunda boğumlanarak çıkan sesler­dir. Bunlar ünlülerle birleşmedikçe okunamaz. Türkçede 21 tane ünsüz harf vardır: b, c, ç, d, f, g, ğ, h, j, k, I, m, n, p, r, s, ş, t, v, y, z

Şimdi ünsüzlerin özelliklerini aşağıdaki tabloda ince­leyelim.

  SÜREKSİZ SÜREKLİ
SERT p, ç, t, k f, h, s, ş
YUMUŞAK b, c, d, g ğ, j, I, m, n, r, v, y, z

NOT: Dilimizdeki bir Türkçe sözcük “b, c, d, g” ünsüzle­riyle bitmez. Yabancı dilden alınan sözcükler bu kurala uydurularak dilimizdeki yerini almıştır.

Yabancı dilde      Türkçede

kitab                                 kitap

kalb                                  kalp

Hac                                     ilaç

hudud                               hudut

Bu kural, karışıklığa yol açmaması için bazı söz­cüklerde uygulanmamıştır.

saç     (baş derisini kaplayan kıllar)

sac      (yassı demir çelik ürünü)

haç (Hıristiyanlığın sembolü)

hac (İslam’ın şartlarından biri)

SES OLAYLARI

ÜNSÜZ BENZEŞMESİ (SERTLEŞMESİ)

Sert ünsüzlerden biriyle (f, s, t, k, ç, ş, h, p) biten bir sözcükten sonra yumuşak ünsüzle başlayan bir ek “c, d, g” gelirse ekin başındaki yumuşak ünsüzler “ç, t, k” şeklinde değişerek sertleşir.

Aşağıda, birinci bölümde verilen sözcüklerin “ünsüz benzeşmesinden sonraki yazımları karşılarında veril­miştir.

simit – ci simitçi kadayıf – cı kadayıfçı kebap – cı kebapçı hafif – ce hafifçe bulut – dan buluttan görmüş – dü görmüştü git – di gitti 1923’de 1923’te yet – gin yetkin giriş – gen girişken görmüş – cesine görmüşçesine

ÜNSÜZ YUMUŞAMASI (DEĞİŞİMİ)

Süreksiz sert ünsüzlerden biriyle (p, ç, t, k) biten bir sözcükten sonra ünlüyle başlayan bir ek gelirse süreksiz sert ünsüzler yumuşayarak “b, c, d, g, ğ” ye dönüşür.

Aşağıda, birinci bölümde verilen sözcüklerin “ünsüz yumuşamasından sonraki yazımları karşılarında verilmiştir.

çorap – ın              çorabın

yazlık – a               yazlığa

ağaç – ın                ağacın

kanat -ı               kanadı

kitap -ı                kitabı

renk – i                   rengi

çok – u                   çoğu

git – ip                    gidip

kalp – i                   kalbi

UYARI: Tek heceli sözcüklerin bazılarında yumuşama olmaz.

ip – i, et- i, ek – i, süt – ü, iç – i, tüp – ü, üç – ü

Özel adlarda yumuşama olmaz.

Karabük’e, Zonguldak’m, Serap’ın, Ayvalık’ı

Bazı yabancı sözcüklerde yumuşama olmaz.

hukuk – u, devlet – i, sanat -ı, millet – i, roket – i, palet – i, blok – u, merak – ım, kuvvet – i, park -ı

Bazı türemiş sözcüklerde yumuşama olma.

taşıt -ı, kanıt – ım, yaşıt – ın, boyut – u, anıt -ı, konut – u, yapıt -ı

SES DÜŞMESİ (HECE DÜŞMESİ)

a) Ünlü Düşmesi: İkinci hecesinde dar ünlü bulunan bazı sözcükler, ünlüyle başlayan bir ek aldığında ikinci hecesindeki dar ünlüsünü düşürür.

alın -ı alnı göğüs – ün göğsün nesil – i nesli oğul – u oğlu bağır -ı bağrı omuz – um omzum ağız -ı ağzı sabır – ım sabrım emir – iniz emriniz

NOT: İkilemelerde ses düşmesi olayı olmaz: burun buruna, omuz omuza, göğüs göğüse şehirden şehire, gönülden gönüle

İkinci hecesinde dar ünlü bulunan her sözcükte ve özel adlarda düşme olmaz: yanıt -ı, kesim-in, bilim – e, yorum – u, Ömür’e hediye aldım, Ufuk’u dün okulda görmedim.

Bazı sözcükler türerken ünlü kaybına uğrar.

sızı – la – mak sızlama ileri – le – mek ilerlemek koku – la – mak koklama oyun – a – mak oynamak uyu – ku uyku devir – ili devirli kıvır – ım kıvrım yumurta – la – mak yumurtlamak

İkinci hecesinde dar ünlü bulunan bazı sözcükler­le “olmak” ve “etmek” yardımcı eylemiyle bileşik eylem oluşturulurken dar ünlü düşer.

emir + etmek                        emretmek

kayıp + olmak                   kaybolmak

hapis + etmek                   hapsetmek

Bazı sözcüklerin birleşmesi sırasında dar ünlülerin düştüğü görülür.

kayın + ana                 kaynana

pazar + ertesi                   pazartesi

kahve + altı                       kahvaltı

ne + asıl                             nasıl

sütlü + aş                          sütlaç

b) Ünsüz Düşmesi: “k” ünsüzüyle biten bazı söz­cükler “-cık, -cik, -cuk, -cük, -cek, -cak, -I” eki aldı­ğında “k” ünsüzü düşer.

Aşağıda, birinci bölümde verilen sözcüklerin “ünsüz düşmesi”nden sonraki yazımları karşılarında verilmiş­tir.

küçük – cükküçücük
gülüş – cükgülücük
öpüş – cüköpücük
ufak – çık ufacık
tefek – çik tefecik
ufak-l ufal-
yüksek -l yüksel-
alçak -l alçal-
seyrek -l seyrel-

SES TÜREMESİ

 a) Ünlü türemesi: ‘‘-cık, -cik” eki alan bazı sözcükler­de ek ile sözcüğün arasında “ı, i, e, a” ünlülerinin tü­rediği görülür.

Aşağıda, birinci bölümde verilen sözcüklerin “ünlü türemesi”nden sonraki yazımları karşılarında verilmiştir.

az – ak                    azıcık

bir – cik                  biricik

genç – cik              gencecik

dar – cık          daracık

b) Ünsüz Türemesi: Bazı sözcüklerde, “olmak” veya “etmek” yardımcı eylemiyle bileşik eylem oluşturul­duğunda ya da bu sözcüklere ünlü bir ek getirildiğin­de ünsüz türemesi görülür.

Aşağıda, birinci bölümde verilen sözcüklerin “ünsüz tü- remesi”nden sonraki yazımları karşılarında verilmiştir.

af + olmak  affolmak
his + etmek hissetmek
zan + etmek zannetmek
hal + etmek halletmek
his – im hissim
hat – ınız hattınız
hak – ım hakkım
sır – ını sırrını

NOT: İki sessizin yan yana geldiği her sözcükte ünsüz türemesi olmayabilir.

hissiz, sessiz, cadde, madde, ciddi, eller, güller, kollayan

ÜNLÜ DARALMASI

Tükçede düz-geniş ünlüyle (a, e) biten bir sözcük “-yor” eki aldığında o sözcüğün düz-geniş ünlüsü “ı, i, u, ü” ye dönüşerek daralır.

Aşağıda, birinci bölümde verilen sözcüklerin “ünlü daralması”ndan sonraki yazımları karşılarında veril­miştir.

gelme – yor            gelmiyor

bekle – yor              bekliyor

ilerle – yor              ilerliyor

başla • yor             başlıyor

görme – yor            görmüyor

sorma – yor            sormuyor

NOT: Bazı kullanımlardaki iki ünsüz arasına giren yar­dımcı sesler ünlü daralmasını andırır. Bu kullanım­lar ünlü daralması değildir: seviyor, görüyor, yazıyor, soruyor, acıyor yürüyor, biliyor, duruyor

Türkçede “y” kaynaştırma ünsüzü geniş ünlüden sonra geldiğinde aşağıdaki kullanımların dışında daraltma yapmaz .

ye – y – ecek yiyecek
de – y – ecek diyecek
ne – y – e niye
DOĞRU YANLIŞ
başlayacak başlıyacak
gelmeyecek gelmiyecek
anlayacaksın anlıyacaksın
anmayacağım anmıyacağım
kiralayamadık kiralıyamadık

ULAMA

Sözcüklerin sonundaki ünsüzlerin bir sonraki sözcü­ğün başındaki ünlülere ulanarak (bağlanarak) okun­masıdır.

Aşağıdaki cümlelerde, altı çizili bölümlerde ulama vardır. Ulama örnekleri:

Yarınlar elbet bizimdir.

Aksam oldu yine kuşlar ağlıyor.

Rıhtımdan ayrılan geminin ardından bakakaldı.

Gönül anlamaz inan, uzak mesafelerden.

Çok uzak iklimlerden asar gelir eylülüm.

NOT: Arasında noktalama işareti bulunan sözcüklerde ulama yoktur.

Yarın, okullar tatilmiş. (Ulama yoktur.)

Yaşamak, istenecek bir duygudur. (Ulama yoktur.)

DUDAK ÜNSÜZLERİNİN BENZEŞMESİ

Dudak ünsüzlerinden “b”, kendinden önceki “n”yi “m”ye dönüştürür.

Aşağıda, birinci bölümde verilen sözcüklerin “dudak ünsüzlerinin benzeşmesinden sonraki yazımları kar­şılarında verilmiştir.

saklanbaç saklambaç

dolanbaç       dolambaç

tenbel                    tembel

anbar ambar

penbe penbe

tanbur                    tambur

sünbiil                   sümbül

zanbak                   zambak

menba                   memba

kanber           kamber

Kanbur kambur

Canbaz cambaz

NOT: Özel adlarda ve bileşik sözcüklerde bu kural uygu­lanmaz: İstanbul, Safranbolu, binbaşı, sonbahar…

GÖÇÜŞME

Bazı sözcüklerde harflerin yer değiştirmesi veya harf­lerin değişmesinden kaynaklanır.

DOĞRU YANLIŞ
kirpik kiprik
köprü körpü
toprak torpak
yanlış yalnış
yalnız yanlız
herkes herkez, herkeş
kibrit kirbit, kiprit
ekşi eşki
kirpi kipri
ibrik irbik
törpü töprü

KAYNAŞTIRMA ÜNSÜZLERİ (KORUYUCU ÜNSÜZLER)

Türkçe sözcüklerde iki ünlü yan yana bulunmadığın­dan, ünlüyle biten bir sözcüğe ünlüyle başlayan bir ek getirildiğinde sözcükle ek arasına “y, ş, s, n” kay­naştırma ünsüzlerinden biri girer.

Aşağıda, birinci bölümde verilen sözcüklerin kaynaş­tırma ünsüzü eklendikten sonraki yazımları karşıların­da verilmiştir.

araba – a                araba – y – a

(durum ekinden önce)

dede – i                  dede – s – i

(iyelik ekinden önce)

bina – ın                 bina -nın

(tamlayan ekinden önce)

ne-i          ne-y-i

(durum ekinden önce)

altı – ar                   altı – ş – ar

(üleştirme sıfatı ekinden önce)

onun evi – i onun evi – n -i

(iyelik ekinden sonra gelen durum ekinden önce)

NOT: Aşağıdaki sözcüklerde kaynaştırma ünsüzü yoktur: beş – er, altmış – ar, yetmiş – er, senin evin – i

NOT: Ünlüyle biten bir sözcüğe “idi, imiş, ise” ekeylem- leri, “ile” sözcüğü ve “iken” bağ-fiil eki birleşik ya­zıldığı zaman araya “y” koruyucu ünsüzü girer ve bunların başındaki T sesleri düşer.

kapı -y- (i) – di kapıydı

bahçe – y – (i) – mis bahçeymiş

hasta – y – (i) – se hastaysa

sopa – y – (i) – le sopayla

evde – y – (i) – ken evdeyken

CEVAP VER

Please enter your comment!
Please enter your name here