Fiillerde Çatı Konu Anlatımı

22

Türkçede fiiler cümle içinde nesne alıp almamalarına ya da aldıkları özneye göre gösterdiği özelliğe çatı denir. Yüklemi eylem olmayan cümlelerde çatı aranmaz. Fiillerde Çatı Konu Anlatımı aşağıdaki gibidir.

Fiiller çatısı bakımından temelde ikiye ayrılır:

NESNESİNE GÖRE FİİLLER

  1. Geçişli Eylem
  2. Geçişsiz Eylem
  3. Oldurgan Eylem
  4. Ettirgen Eylem

ÖZNESİNE GÖRE FİİLLER

  1. Etken Eylem
  2. Edilgen Eylem
  3. Dönüşlü Eylem
  4. İşteş Eylem

NESNESİNE GÖRE FİİLLER

Geçişli Fiiller

Cümlede nesne alabilen eylemlerdir. Nesnenin nasıl bulunacağını bir önceki konumuz cümle öğelerinde göstermiştik. Yükleme sorduğumuz “neyi, kimi” so­rularının cevabı cümlede nesne olur. Öyleyse eylemin nesne alıp almadığını eyleme “neyi, kimi” soruların­dan birini sorarak öğrenebiliriz.

Öğrenciler soruları yazdı.

Bu cümlede “yazmak” eylemi “soruları” nesnesini al­dığından geçişli bir eylemdir.

Geçişli fiil örnekleri

Aşağıdaki cümlelerde nesne bulunduğundan eylem­ler geçişlidir.

Çocuk camı kırdı.

Annem yemek hazırlıyor.

Dün akşam rüyamda dedemi gördüm.

Yazları daha çok roman okurum.

UYARI: Bir eylem nesne alabiliyorsa, cümlede nesne ol­masa da o eylem geçişlidir.

Aşağıdaki cümlelerde nesne bulunmamasına rağ­men cümlelerdeki eylemler, nesne alabildiği için geçişlidir.

Geçen sene hepimize söylemişti, (bunu)

Amcam çok beğendi.  (kazağı)

Dün sahilde dolaşırken kaybettim. (cüzdanımı)

Yıllar önce bir fuardan almıştım, (bu kitabı)

Az önce yanına çağırdı.  (onu)

Geçişsiz Fiiller

Nesne alamayan eylemlerdir. Bu eylemler “neyi, ki­mi” sorularına cevap vermez.

➥ Çocuk durmadan ağlıyordu.

Bu cümlede “ağlıyordu” eylemi nesne alamadığın­dan geçişsiz bir eylemdir.

Geçişsiz fiil örnekleri

Aşağıdaki cümlelerin eylemleri nesne almadığın­dan geçişsizdir.

Seyircilerin hepsi gülüyordu.

Göçmen kuşlar güneye uçuyor.

Yemek birazdan pişer.

Köyün deresi yine taştı.

Öğretmeni ona çok kızmış.

Misafirlerimiz yarın gelecekmiş.

İşlerimiz haftaya bitecek.

Hafta sonları Sarıyer’e giderim.

Yaşlılara her zaman yardım ederdi.

UYARI: Bazı eylemler, anlam değişikliği göstererek bir cümlede geçişli, başka bir cümlede geçişsiz olabilir.

Bu olay uzun sürdü.

Çiftçi tarlayı sürdü.

Bu cümlelerde birinci “sürdü” eylemi “zamana bağ­lı olarak devam etmek” anlamında kullanılmış, nes­ne alamayan bir eylemdir, yani geçişsizdir. İkinci “sürdü” eylemi ise, “tarlayı” nesnesini almıştır, yani geçişlidir.

Kısaca, bir cümledeki eylemin geçişli olup olmadı­ğı soruluyorsasadece eylemi değil, cümleyi bütü­nüyle okumak gerekir.

Oldurgan Fiiller

Geçişsiz eylemler “-dır, -r, -t” ekleriyle geçişli duruma getirilir. Bu eylemlere “oldurgan fiil” denir.

Maç bitti.

➥ Hakem maçı bitirdi.

Bu cümleleri incelediğimizde birinci cümledeki “bit­mek” eyleminin nesne alamadığından geçişsiz oldu­ğunu görüyoruz. Aynı eylem ikinci cümlede “-r” eki ile nesne alır duruma getirilmiştir.

Oldurgan fiil örnekleri

Aşağıdaki örneklerde geçişsiz eylemlerin “-dır, -r, -t” eklerinden biriyle nasıl geçişli duruma getirildiğini inceleyelim.

Geçişsiz “-dır. -r. -t” Oldurgan
güldü -dür güldürdü
ağladı -t ağlattı
koptu -r kopardı
üşüdü -t üşüttü
daldı -dır daldırdı
büyüdü -t büyüttü
eridi -t eritti
pişti -r pişirdi
inandı -dır inandırdı
çıktı -r çıkardı

Ettirgen Fiiller

Geçişli eylemlere “-dır, -r, -t” ekleri eklenerek geçişlilik dereceleri artırılır. Bu eylemlere “ettirgen fiil” denir.

➥ Yaşlı kadın oğluna mektup yazıyor.

➥ Yaşlı kadın torununa mektup yazdırıyor.

Bu cümleleri incelediğimizde eylemlerin ikisinin de geçişli olduğunu görüyoruz. Ancak birinci cümlede özne işi kendisi yaparken ikinci cümlede başkasına yaptırmıştır. Geçişli olan “yazmak” eylemi “-dır” ekiy­le tekrar geçişli duruma getirilerek geçişlilik derecesi artırılmıştır.

Ettirgen fiil örnekleri

Aşağıdaki örneklerde geçişli eylemlerin “-dır, -r, -t” ek­lerinden biriyle geçişlilik derecelerinin nasıl artırıldığı­nı inceleyelim.

Geçişli “-dır. -r. -t” Ettirgen
kaptı -tır kaptırdı
söyledi -t söyletti
aldı -dır aldırdı
okudu -t okuttu
sordu -dur sordurdu
taşıdı -t taşıttı
İç -r içirdi

UYARI: Bazı eylemler oldurgan veya ettirgen yapılırken bu eylemlerin köklerinde birtakım değişiklikler olur.

gel-dir-> getirmek (geldirmek değil)

kalk-tır-> kaldırmak (kalktırmak değil)

gör- dür-> göstermek (gördürmek değil)

git -ir – > götürmek (gitirmek değil)

ÖRNEK SORU

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde evlem. yapı­lışı yönünden farklı bir özellik göstermektedir?

  1. Çocukları çayırda güreştiriyordu.
  2. Yağmur hızlı hızlı serpiştiriyordu.
  3. Lokmaları çabuk çabuk atıştırıyordu.
  4. Bir oraya, bir buraya koşuşturuyordu.
  5. Birini bitirmeden ötekini yetiştiriyordu.

Açıklama: Seçenekleri incelediğimizde B, C, D ve E’deki eylemleri öznelerin kendilerinin yaptığı­nı görüyoruz. A’da ise öznenin eylemi başkaları­na yaptırdığını görüyoruz. Cevap A seçeneğidir.

ÖZNESİNE GÖRE FİİLLER

Türkçede eylemler, aldıkları öznenin türüne göre dör­de ayrılır:

Etken Fiiller

Etken eylemin yüklem olduğu cümlede özne, yük­lemde bildirilen eylemi doğrudan yapar.

Etken fiil örnekleri:

Aşağıdaki cümlelerde eylemler, özneler tarafından doğrudan yapıldığı için etkendir.

Kardeşim arkadaşlarını eve çağırmış.

Çocuklar, bahçede oynuyor.

Yağmur fena yağıyor.

Güneş yavaş yavaş yükseliyor.

Yarın hep ders çalışacakmış, (o)

Odanı bir an önce toplamalısın, (sen)

Akşam maça gideceğim, (ben)

Edilgen Fiiller

Edilgen eylemin yüklem olduğu cümlede özne, yük­lemde bildirilen eylemden etkilenen durumundadır. Edilgen eylem, “-n” ve “-I” ekiyle türetilir ve cümlede “başkası tarafından yapılma” anlamı vardır. Edilgen fiilin yüklem olduğu cümlede özne “sözde özne” olarak adlandırılır.

➥ Bahçedeki yapraklar bu sabah toplandı.

Bu cümlede yüklem “-n” ekini almış ve yüklemde bil­dirilen iş, cümledeki özne tarafından değil, başkası tarafından yapılmıştır. Yani özne, başkasının yaptığı işten etkilenen öğe durumundadır. Dolayısıyla burada gerçek özne değil, “sözde özne” vardır.

Edilgen fiil örnekleri

Aşağıdaki cümlelerin yüklemlerini incelediğimizde eylemlerin başkaları tarafından yapıldığını görüyoruz.

Tahtaya birkaç soru yazılmış.

Halılar güzelce yıkandı.

Şüpheli son olarak Bursa’da görülmüş.

Dereceye giren öğrencilere çeşitli ödüller verildi.

Ünlü şair dün törenlerle anıldı.

Yemekten sonra salona geçildi.

Misafirlerle dolaşmak için sahile inildi.

UYARI: Edilgen yüklemli cümlelerde işi yapan, cümle için­de geçse bile eylem yine “ edilgendir.

Eski bina belediye ekiplerince yıkıldı.

Hırsızlar gece yarısı polislerce yakalanmış.

Bu cami Mimar Sinan tarafından yapılmış.

Caddeler görevlilerce bayraklarla donatılıyor.

Dönüşlü Fiiller

Dönüşlü eylemin yüklem olduğu cümlede özne, yük­lemde bildirilen eylemi doğrudan yapar; yaptığı bu iş­ten yine kendisi etkilenir. Dönüşlü eylem, “-n” ve “-I” ekiyle türetilir. Dönüşlü eylemin yüklem olduğu cüm­lede “kendi kendine yapma” anlamı vardır.

➥ Genç kız, aynanın karşısında saatlerce süslendi.

Bu cümlede öznenin (Genç kız) “süslenme” işini ken­disinin yaptığını ve işten yine kendisinin etkilendiğini görüyoruz. Dolayısıyla cümlenin yüklemi “dönüşlü” bir eylemdir.

Dönüşlü fiil örnekleri

Aşağıdaki cümlelerin yüklemlerini incelediğimizde, yüklemde bildirilen eylemleri öznelerin, “kendi kendi­lerine yaptıklarını ve yaptıkları işlerden etkilendikleri­ni” görüyoruz.

Öğretmenimiz okuldan ayrılıyor.

Son vapuru da kaçırınca çok üzüldü.

Özge, sözlerime fena alınmış.

Ufukta bir beyaz gemi göründü.

ÖRNEK SORU

Anneleri yaramazlık yapan çocuklara söylendi.

Bu cümlenin yüklemiyle aşağıdaki cümleler­den hangisinin yüklemi arasında çatı yönün­den benzerlik vardır?

  1. Toplantıda önemli kararlar alındı.
  2. Bayram bu yıl daha coşkulu kutlandı.
  3. Okul arkadaşını karşısında görünce çok se­vindi.
  4. Üyelere verilen kartların tümü yenilendi.
  5. Törende çağdaş ozanlardan şiirler okundu

Açıklama: Örnek cümlenin yüklemini incelediği­mizde yüklemin “kendi kendine yapma” özelliği gösterdiğinden dönüşlü olduğunu görüyoruz. Seçenekleri incelediğimizde A, B, D ve E’de ey­lemlerin “başkası tarafından” yapılma özelliği gösterdiğini görüyoruz. Dolayısıyla bu eylemler edilgendir. C’de ise “sevinmek” eylemi örnek cümledeki “söylenmek” eylemiyle aynı özelliği taşıdığından dönüşlüdür. Cevap C seçeneğidir.

UYARI: Edilgen eylem ve dönüşlü eylem; aynı eklerle oluşturulduğundan karıştırılabilir. Eğer eyleme so­rulan “Başkası tarafından mı yapılmış?” sorusuna cevap alınabiliyorsa eylem “edilgen“; “Kendi ken­dine mi yapmış?” sorusuna cevap alınabiliyorsa eylem “dönüşlü”dür.

Etrafımız bir anda sarıldı.                  (edilgen)

(Başkası tarafından mı sarıldı?)        (Evet)

Çocuk annesine sıkıca sarıldı.          (dönüşlü)

(Kendi kendine mi sarıldı?) (Evet)

İşteş Fiiller

Yapılması için birden fazla öznenin gerektiği eylemlerdir.

➥ Çocuklar birbirlerine fıkra anlatıp gülüşüyor.

➥ Yarın onunla sahilde buluşacağız.

Bu cümlelerde “gülüştü” ve “buluşacağız” eylemleri, birden fazla kişi tarafından yapılan eylemlerdir. İşteş eylemlerde özne tekil bile olsa yüklemde bildirilen iş, birden fazla kişiyi gerektirir.

İşteş fiiller, öznelerin işi yapma durumuna göre ikiye ayrılır;

a) Karşılıklı İşteş Fiiller: Bir işi karşılıklı, birbirine doğru yapan özneler alan işteş eylemlerdir.

Programı babamla görüştük.

Eratla Ankara’da karşılaştık.

Yarın ders çalışmak için sözleştik.

Annesiyle uzun uzun dertleşti.

Bu konuyu çok tartıştık.

Ordumuz kahramanca savaştı.

b) Birlikte İşteş Eylem: Aynı işi birlikte ve birbirini etkilemeyecek şekilde yapan özneler alan işteş eylemlerdir.

Kuzular yaylalarda meleşiyor.

Kuşlar dallarda ötüşüyor.

Kadınlar kapının önünde ağlaşıyordu.

Bekçiyi gören çocuklar hemen kaçıştı.

UYARI: Bazı eylemler İşteş gibi gözükse de tek başına ya­pılabildiğinden işteş değildir. Cümlede özne birden çok bile olsa, iş bir özne tarafından gerçekleştirilebiliyorsa o eylem işteş değildir.

➥ Ali ve Ahmet geç saatlere kadar çalıştılar.

Bu cümlede “çalışmak” eylemi, birden fazla özne almasına rağmen işteş değildir. Çünkü bu eylem­de bildirilen iş, bir kişi tarafından da yapılabilir.

Gençler sahilde dolaşıyor.

Çocuklar otobüse zor yetiştiler.

Bu meseleyi onunla konuştum.

Hırsızlar kalabalığın arasına karıştı.

CEVAP VER

Please enter your comment!
Please enter your name here