Cümle Çeşitleri Konu Anlatımı

29

Cümle Çeşitleri Konu Anlatımı başlığı altında aşağıdakiler görülecektir. Cümleler; yükleminin türüne ve yerine, anlamlarına, oluşturulma biçimlerine göre değişik gruplara ayrılır. Bu grupları şöyle sıralayabiliriz:

  1. Yüklemine Göre Cümleler
  2. Öge Dizilişine Göre Cümleler
  3. Anlamına Göre Cümleler
  4. Yapısına Göre Cümleler

Yüklemine Göre Cümleler

Cümleler, yüklemlerinin sözcük türüne göre ikiye ay­rılır;

Fiil (Eylem) Cümlesi

Yüklemi çekimli eylem olan cümlelerdir.

Ayağını yorganına göre uzat.

Yine yeşillendi fındık dalları.

Geçen sene ameliyat olmuş.

Çocuk, soğuk su içince hastalanmış.

Uzun bir süre onunla görüşmemiştik.

İsim (Ad) Cümlesi

Yüklemi ad soylu sözcük olan cümlelerdir.

Dün çok hastaymış.

Hava oldukça sıcaktı bugün.

Seni arayan beyaz şapkalıydı.

En sevdiğim şey yürümekti.

Yalancıdır hep aynalar.

İhtiyar günlerdir açmış.

Seni bekleyen bendim.

Öge Dizilişine Göre Cümleler

Cümleler, yüklemlerinin cümledeki yerine göre üçe ayrılır:

Düz (Kurallı) Cümle

Yüklemi cümlenin sonunda bulunan cümlelerdir.

O anda vereceği yanıtı düşünüyordu.

Masanın üzerinde rengârenk çiçekler vardı.

Ak akçe kara gün içindir.

Ben seni unutmak için sevmedim.

Bir eylül akşamı bu şehri terk edeceğim.

Sımsıcak bir temmuz sabahı yola çıktık.

Devrik (Kuralsız) Cümle

Yüklemi cümlenin sonunda bulunmayan cümlelerdir. Daha çok şiirlerde kullanılır.

Gidiyorum gurbeti gönlümde duya duya.

Meçhule giden bir gemi kalkar bu limandan.

Ağır ağır çıkacaksın bu merdivenlerden.

Bekledim sabah akşam yollarını.

Eksiltili Cümle

Yüklemi söylenmeyen cümledir. Yüklem okuyanın yo­rumuna bırakılır. Okuyan, cümleyi zihninden tamamlar.

Bir bağbozumu, takvimde eylülün ayak sesleri… (duyuluyor, var)

Az veren candan, çok veren maldan. (verir)

Kır atın yanında duran ya huyundan ya suyundan, (etkilenir, kapar)

Önde zeytin ağaçları, arkasında yâr… (vardı, oturuyordu)

Anlamına Göre Cümleler

Olumlu Cümle

Cümlede yüklem durumundaki eylemin gerçekleşti­ğini veya yüklem durumundaki varlık ya da kavramın var olduğunu, bulunduğunu bildiren cümlelerdir.

Banyoda ayağı kayınca düştü.

Gömleğini yine ütülemeden giymiş.

İçimde bir şeylerin kırıldığını hissediyorum.

Bu hayata çok yabancıydı.

Elinde bir demet çiçek vardı.

Bu cümlelerde “düş-, giy-, hisset-” eylemlerinin ger­çekleşmesi; “yabancı, var” kavramlarının gerçekliği, varlığı söz konusu olduğu için cümleler olumludur.

Olumsuz Cümle

Cümlede yüklem durumundaki eylemin gerçekleş­mediğini veya yüklem durumundaki varlık ya da kav­ramın var olmadığını bildiren cümlelerdir.

Eylem cümlesinde olumsuzluk -me / -ma (geniş za­manda -maz, -mez) ekiyle sağlanır.

Ad cümlesinde olumsuzluk “değil / yok “ sözcükleriy­le ya da “-sız, -siz” ekiyle sağlanır.

Mum dibine ışık vermez.

Sizden istediğim bu kitap değil.

Soruların hepsini çözen yok.

Bu çocuk son derece beceriksiz.

Bazı cümleler, anlamca olumsuz yapıca olumlu; bazı cümleler de anlamca olumlu yapıca olumsuz olabilir.

Anlamca olumsuz yapıca olumlu Cümleler

Benim dert çekmeye dermanım mı var?(dermanım yok)

Ben hiç böyle yalana kanar mıyım?(kanmam)

Ne kızı verir ne dünürü küstürür.(vermez, küstürmez)

Taş yürekliler ne anlar benim halimden.(anlamaz)

Sanki bütün kabahat benim!(benim değil)

Anlamca olumlu yapıca olumsuz

Sizin nasıl çalıştığınızı bilmez miyim?(bilirim)

Kardeşinin gelmesini istemiyor değilim.(istiyorum)

Bu olayda sen de suçsuz değilsin, (suçlusun)

Seni hiç tanımaz mıyım?  (tanırım)

Soru Cümlesi

İçinde soru eki ya da soru sözcüklerinden biri bulu­nan ve soru anlamı taşıyan cümlelerdir.

Benim mi Allah’ım bu çizgili yüz?

Ne zaman geleceksin?

Şart Cümlesi

Yargının gerçekleşmesinin bir koşula bağlandığı cümlelerdir.

Bu kitabı geri vermek üzere alabilirsin.

Erken gelirsen gidebiliriz.

Her şeye razıyım yeter ki sen yanımda ol.

İstek Cümlesi

İstek anlamı taşıyan cümlelerdir.

Yarın birlikte sinemaya gidelim.

Her tuttuğun altın olsun.

Emir Cümlesi

Emir anlamı taşıyan cümlelerdir.

Hemen buraya gel.

Çabuk dışarı çıkın.

Ünlem Cümlesi

İçinde ünlem ya da ünlem değeri taşıyan sözcükler bulunan cümlelere ünlem cümlesi denir.

Kapıyı açtım ki içerisi karmakarışık!

İşte şimdi yandık!

Hava ne kadar soğuk!

Yapısına Göre Cümleler

Cümleler yapı yönüyle dörde ayrılır.

  1. Basit Cümle
  2. Birleşik Cümle
  3. Sıralı Cümle
  4. Bağlı Cümle

Basit cümle

Bir yargıdan oluşan cümledir.

Kurt dumanlı havayı sever.

Çocuk, annesinin kucağında mışıl mışıl uyuyordu.

Dün, sabaha kadar arkadaşlarla ders çalıştık.

Deniz bu akşamüstü masmaviydi.

Hikmet Bey, her zaman çalışkan bir insandı.

Bizim mahallede, hep tek katlı evler vardı.

Dün sabaha kadar gözüme uyku girmedi.

Birleşik Cümle

Yargı bildiren yüklemin dışında yan cümleciği de bu­lunan cümledir. Yan cümlecik genellikle fiilimseler kurulur ve cümlenin herhangi bir öğesi olur. Yan cüm­lenin dışında kalan bölüme temel cümle denir.

Kardeşim, kitap okumayı çok severdi.

Bu cümlede fiilimsi ile kurulan yan cümlecik, temel cümlenin nesnesi görevindedir.

Eylemsi tek başına yan cümlecik kurabildiği gibi bir sözcük grubu oluşturarak da yan cümlecik kurabilir. Yan cümlecik farklı şekillerde kurulabilir ve birleşik cümle buna göre dörde ayrılır.

Girişik birleşik cümle

Yan cümlecik eylemsi ile kurulur.

İleri geri konuşması herkesi rahatsız etmişti.

(yan cümlecik özne görevinde)

Sabahları biraz yürümek iyidir.

(yan cümlecik özne görevinde)

Hiçbiriniz düzenli ders çalışmayı bilmiyorsunuz.

(yan cümlecik nesne görevinde)

Buraya geldiğimi kimden duydun?

(yan cümlecik nesne görevinde)

Yatmadan önce mutlaka biraz kitap oku.

(yan cümlecik zarf tümleci görevinde)

Onun her söylediğine inanma.

(yan cümlecik dolaylı tümleç görevinde)

Bankta oturan ihtiyardan saati öğrendi.

(yan cümlecik dolaylı tümleç görevinde)

Boyası dökülmüş bir kayıkla denize açıldı.

(yan cümlecik ilgeç tümleci görevinde)

Ki’li Birleşik Cümle (İlgi cümlesi)

Bu birleşik cümlede yan cümlecik temel cümleye “ki” bağlacı ile bağlanır.

Dediler ki zamanla hep azalırmış sevgiler.

(Zamanla sevgilerin hep azaldığını dediler.)

Duydum ki unutmuşsun gözlerimin rengini.

(Gözlerimin rengini unuttuğunu duydum.)

Şartlı Birleşik Cümle

Yan cümleciği dilek-şart (-se, -sa) kipiyle kurulan bir­leşik cümlelerdir.

Yağmur yağarsa taksi tutun.

Erken gelirseniz bize uğrayın.

İç İçe Birleşik cümle

Yan cümleciği başka bir cümle tarafından oluşturulan birleşik cümledir.

Bana, ders çalışacağım, demiştin.

Annesi: “Eve erken gel, oğlum.” dedi.

Sıralı Cümle

Birden fazla yargının (cümlenin) birbirine virgül (,) ya da noktalı virgül (;) ile bağlanmasıyla oluşan cümledir.

Gemi iskeleye yanaştı, yolcular gemiden indi.

Her taraf yemyeşildi, içim içime sığmıyordu.

Beni karşısında görünce çok sevinmiş; sevinçten gözleri dolmuştu.

İhtiyar bugün çok keyifsizdi, uzaklara dalgın dalgın bakıyordu.

Bağımlı Sıralı Cümle

Öge ortaklığı olan sıralı cümledir.

Mart, kapıdan baktırır; kazma kürek yaktırır.

➥ Genç kız koştu, babasının boynuna sarıldı.

Bu iki cümlede özne ortaktır.

Çocuk, kitabı hemen aldı, çantasına koydu.

Bu cümlede özne ve nesne ortaktır.

Bağımsız Sıralı Cümle

Öge ortaklığı olmayan sıralı cümledir.

Kasaba çok güzeldi; sadece yolları biraz bozuktu.

Besle kargayı, oysun gözünü.

Lapa lapa kar yağıyordu, biz kartopu oynuyorduk.

At ölür, meydan kalır; yiğit ölür, şan kalır.

Elbet bir gün buluşacağız, bu böyle yarım kalmaya­cak.

Bağlı Cümle

Birden fazla yargının birbirine bağlaçla bağlandığı cümledir.

Öğrenci sınıfa girdi ve yerine oturdu.

Onu görmedim; ama sesini duydum.

Hem şiir yazardı hem resim yapardı.

Ya sen gel buralara ya beni yanına çek.

Yaptığı hatayı anladı; fakat iş işten geçmişti.

Ne doğan güne hükmüm geçer, ne halden anlayan bulunur.

➥ Sevil de sevme.

CEVAP VER

Please enter your comment!
Please enter your name here